P R E F À C I A                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       

     Entre 1968 e 1972, m'en anavi temps en temps en li vilatges palhonencs, 'm'al mieu manhetofòne, per enregistrar la gent e estudiar ensin li dialeites d'aquelei valaas.

     M'eri format de solet a la dialeitogia, en legent de libres bessai un pauc arquaícs. En un primier temps, comenceri donca per faire tradurre al monde la parabòla de l'enfant prodigue, coma s'era fach d'en pertot, dal temps que li dialeitològs èron de preires. M'eri tamben fach una tiera de mòts franceses que li demandavi de mi dire en occitan, que la sieu forma fonetica era caraiteristica d'una isoglòssa precisa. Pron leu m'en aviseri qu' aquò li agreava pas tròup e que lo mai aisat era de segur de li demandar de cuntar d'istòriei, cen qu'era lo mai vivent.

     Òutengueri ensin d'enregistraments en li parlars de Còntes, Clôs, Berra, Bendejun, Casternòu, Coarasa. Pron leu, lo mieu trabalh de cerquei pi li mieus responsabilitats en lo Centre Culturau Occitan País Nissart m'empedissèron de contunhar aquela enquesta, cen que regreti eira, quora li mieu informaires son toi môrts e que la mieu caisseta es lo solet sovenir que n'en gardi.

     Coma estaien ai Clôs una bôna part de l'anaa, la màger part dei mieu enregistraments es en dialeite esclossian e n'en devi regraciar Talino Fossati, que s'aflarava tant en mi parlant, Fifo e Julieta Giauffret que cuntàvon tant ben e que de còups que li a provàvon de jugar a dos, coma se siguesse una peça de tiatre, Teresa Celeschi (de la familha Cauvin), que s'esforçava de parlar la bela lenga academica transmessa per sa maire, lo parlar de la borgesia esclossiana dal segle XIX. Li regracierai jamai pron e plori encara en pensant ai bôns moments que mi faguèron passar.

          Mas, en publicant aquelei istòriei, mi contenti pas de recopiar li sieu paraulei e vôli faire aquí òbra literària, en brodant un pauc sus la trama que m'an donaa, per rendre un darnier omenatge ai vielhs que parlàvon un esclossian, eira esquasi despareissut. Per aquò devi encara renembrar la paura Valeria Esteve, qu'estaiè pròch nosautres, al pen de la Côsta de Santa Elena, e que siguet pròpi l'un dei mieu professors d'esclossian : que n'en sigue regraciaa.

 

                                                                                                      Bernart Fruchier     15

LA LENGA

 

1)  LO PARLAR DEI CLÔS

L'esclossian sembla de Niçard, 'mé quarquei diferénciei que cal precisar :

- garda lo -l final (lo mantel, lo cotel);

- garda lo -r de l'infinitiu (manjar)

- perde lo -t dal participi passat (ai manja(t)) e dal passat (digue(t));

- perde lo -d- entre doai vocalei (la bugaa, la frema es anaa);

- desplaça l'accent de l'imperfet sus la darriera sílaba (rendiè);

- nòta lo masculin plural per -s (li òmes) e lo feminin plural per -ei (li fremei)

- al contrari dal contés, garda la nasala finala (lo camin, lo baston).

2)  L'ESCRITURA

La grafia usaa aquí si sôna classica perqué era emplegaa en li tests ancians; permete de liéger da Mentan fins a Bordeus e de Narbona fins a Lemòtges e Vichei. En aquela segonda edicion, l'ai encara corregiè per tot cen que càmbia pas la prononciacion, mas ai gardat una mena simpla d'escriure per eisemple li imperfets foneticament.        

3) COMA CAL LIÉGER

‑ ò = o dubert, coma lo o francés ò italian (istòria)

‑ o = o serrat, coma lo ou francés ò lo u italian (lo ponh)

‑ ô = o diftongat, coma lo ouo francés ò lo uo italian (bôn)

‑ lh = l banhat, coma lo ill francés (familha)

‑ nh = n banhat, coma lo gn francés ò italian ò lo ñ espanhòl (anhel)

      ch = pronóncia tch (fach, charrar) - j = dj (jugar)

      -aa final = aou (la vilhaa = la villaou)

      g = dur davant a, o, u (lo garri), doç davant e, i (lo gerp)

‑ ‑r de l'infinitiu si pronóncia (manjar, durmir)

‑ ‑t dal participi passat si pronóncia pas (manjat = manjà)

‑ la nasala finala si pronóncia (lo camin e pas lo camí)

      lo -cc- si pronóncia -ss- (lo diccionari)

      al plural, la consonanta davant lo -s si pronóncia pas (li falhò(l)s)

      Quarquas letras etimologicas si pronóncion pas (còu(p), justamen(t)).                  15

LA GÔRBA

 

          De matin, Fifo s'aussa bôna ora e s'en cala sus lo còup a l'estable per governar la mula. En aquela fin  de Julhet, lo fen es perfumat e cracant; a pa'ncara agut temps de pilhar la mofa en la feniera duberta al vent de l'ubac. Li en dona qu'una forca per pas tròup li cargar la pansa denant lo viatge. Un còup arribaa a Nissa, aurà pron temps de si mastegar una museta de civau que li donerà de fôrcei per lo retorn.

 

          Cal dire qu'es pas una pichina causa que de calar en plaça! Doas orei de viatge a la calaa e un chico de mai a la puaa e encara solament se la bèstia vôl ben trotar un pauc sus lo plat en riba de Palhon . Donca cal pas li anar per ren. Quora n'i a pas pron, val mai vendre a Matalòt que fa lo “ramassatge”.

 

      Segur qu'esto còup n' i a una bôna carretaa,

 

si di Fifo en sortent de la cròta saquei de tartiflei, cagels de caulets, de pôres e de nhifs, cagetei de cogordons, de prunei e de figuei-flors. Maslo mai que li a es li faiòls, de tota talha, de tot color, de tota qualitat : la terra savelosa dei Clôs li fa bôns, tendres e de cuecha aisaa! Dal ver, son pas toi sieus : cada vesin li en a laissat un cagel que li paguerà un còup venduts al marcat.

 

          Pôt enfin pensar a-n-el e s'en tornar en coïna d'ont Julieta li sierve lo sieu cafè que ven just de faire escolar.

 

      M'as ben alestit la saca de la merenda, 'me lo saucisson e lo vin?

      Aï, ti cromperàs lo pan en camin. Pensa a ti portar la romana dintre lo caisson.

 

Pi, veent la flara dal gas que brula sota la cafetiera :

 

      Tant que li sies, fai mi rostir una lesca de pan, 'm'aquò mi fau una brissauda.

 

          Acaba la sieu bòla de cafè, mesclat de chicòria, que lo pan es ja brostolit;      15

lo temps de lo fretar 'm'una dôrsa d'alhet e de trempar la lesca en una escudela d'òli salat : vequí de que li tenir l'estòmegue fins a l'ora de la merenda.

 

          Nina, lo sieu fen mastegat, si laissa bravament atelar, tant coma es acostumaa de passar entre li brancals, e 'sta ben ferm, sensa bolegar, dal temps que Fifo carga la carreta. Lo darrier molon de cagetei pausat, Fifo s'asseta e fa cantar lo foít que s'es portat per la contenéncia pusleu que per necessitat, tant la bèstia conoisse lo camin e saup d'ont es que pôt trotar. S'en cuenta encara d'istòriei de chocatons que la mula menava fins davant la sieu pôrta lo dimènegue de sera!

 

          Fa un moment que s'en son 'n' anats quora Fifo amenta sus lo costat una bôna vielha, tanta Milheta, la cosina de sa paura maire, portant sus la testa una gròssa gôrba de falhòls. A que de dire Drrr! E Nina s'aplanta davant d'ela.

 

       D'ont anatz, coma aquò, tanta Milheta?

       M'en vau al comestible per portar quarques falhòls a Eugeni.

       Justament, mi devi afermar al sieu per crompar de pan; assetatz- vos sus la carreta, pausatz la vôstra gôrba que toteira vos fa rentrar la testa entre li espalei.

 

          Nina s'avia, pas tròup urosa d'aquela carga de mai, sobretot qu'arríbon a la côsta de la fônt de Simon e que comença de la faire tirar. Alora Fifo cala e possa la ròda tot en blastemant . Nina drissa li aurelhei e benda li sieus muscles en si dient qu'es ben ver lo proverbi :

 

Caval blastemat, lo pel li luse.

 

          A-n-aquel moment, tanta Milheta repilha la gôrba e la si pausa mai sus la testa, ben equilibraa sus la tôrca. Fifo s'estona :

      Òu, tanta Milheta, siam pa'ncara arribats : perqué vos metetz ja la gôrba sus la testa?

       Mi fa pena de veire aquela paura bèstia que sua per puar : a ja pron de mi portar ieu, que non mi portesse encar' la gôrba!                                                  15

     L ' A B I C O L I E R

 

     Es sempre estat defendut de raubar e li paisans son totplen a caval sus aquel principi. Pura, li era una costuma, que la gent de la vila soneria de furt, mas qu'es permessa en lo país, segont certei condicions, es la cala ai fruchei. De joves van manjar de fruchei sus l'arbre e degun li di ren, basta que pôrton pas de cabanh e que si fague pas totjorn aquò dal parier proprietari : la frucha manjaa, ma pas portaa, es pas raubaa.

     Se aquela costuma pôrta pas prejudici quora s'agisse de prunei ò de ceriejei, que mèiron en quantitat, li proprietaris èron pas totjorn contents quora avièn de fruchei plus quistei ò que volièn vendre fôra sason.

     En lo temps, plantàvon dapertot a la bonda de figuierei de tota raça e de tota epòca. Barba Jaume aviè ensin, en la sieu campanha dal Puei, una figuiera que portava de figuei promeirenquei que sonàvon Abicóls. Venièn denant li autrei e si vendièn ben. Est an, justament, lo “ramassaire” li aviè dich :

Ti pilhi tot cen qu'as coma abicóls que, quora cali a Nissa, ai tot vendut en camin, denant d'arribar en plaça.

          Urós d'aquela promessa, mas crenhent una visita dei joves,decidet de montar la garda sota l'abicolier cada nuech.

     Una primiera fes, li joves foguèron ressauputs a còups de baston, pi una segonda, pi una terça. Quora auguèron acapit que seriè parier cada nuech, si metèron d'acòrdi per li faire una estranhessa. La nuech d'après, asperèron mieja nuech e, mascarats en fantaumes mé de linçôls sus la testa e una candela assenduè a la man, s'avancèron en procession en cantant de litàniei. Barba Jaume començava ja de tremolar. Alora l'un dei joves li donet lo còup de gràcia en diguent d'una vos greva:

 

‑ ànima dariera

pilhe ti aquel que duerme sota la figuiera.

 

     Lo nôstre òme espaurit, que cresiè ai masquei e ai cósses, s'escapet per s'embarrar en la sieu maion, laissant li joves si faire una fora d'abicóls.

                                                                                                                        15

           L O   D A S S I  

 

     D'un temp, per faire entrar a Nissa vianda, liumes, fruchei, caliè pagar la gabela dal dassi, cen que si sonava en francés l'”octroi”: ai entraas de la vila, d'emplegats inspetàvon sacs e cagetei. Èron pas totjorn ben marrits, sobretot que capissièn pas tot.  Quarques uns, per eisemple, mancàvon de vocabulari, cen que donava de causei ensin :

‑ Avetz pas d'agrumes, al manco?

‑ Nòn, avem que de portugals e de limons!

‑ Alora va ben, passatz.

     L'istòria que vos vau cuntar si passava sota l'ocupacion. Ja en temp normal sïam pas gaire rics, ma d'aquel temps, 'mé li restriccions, totplen faièn li dents lònguei. Tot cen que si poiè vendre, lo caliam a Nissa al marcat e si vendiè sus lo còup. Li òmes per s'amusar avièn que la cassa e justament, aquel an, li era agut totplen de tordos e li niçards si jitàvon sus, donca n'en portiam sovent en plaça. Li fremei calàvon 'm'al carri de la TRAM e al sieu retorn li restava bel que ren, tant coma s'era ben vendut.      Aquel jorn, lo curat dal vilatge, Dom Marc, s'era assetat a la primiera plaça, que Monsinhor l'aviè convocat en vila per organisar la confirmacion. Era un gròs preiràs, d'aquei d'un temps, ben noirrits per li paroquians e que si despensàvon pas tròup fisicament. S'era mes davant perqué "crenhiè lo carri". Cadun pastrolhava, de bôn imor e l'ambient era pas tròup trist perqué esperàvon toi de s'en tornar 'mé totplen de picalhons. En arribant a Bôn Viatge, pensèron ai sieu tordos : se pagàvon la gabela, si manjàvon lo benefici. Lo brave curat sabiè coma li condicions èron durei e vorguet faire una bôna maniera als esclossians que pensàvon sempre a‑n‑el quora tuàvon lo pôrc. Li prepauset donca de li escondre li paquets de tordos sota la sieu sotana que calava fins en terra. Tant dich, tant fach; siguet pura un pauc espaventat de veire lo nombre de paquetons que s'estremàvon entre li sieu cambei. Avièn just acabat de tot amagar quora lo carri s'afermet e l'emplegat montet sus la pôrta per demandar cu aviè quarquaren a declarar. Degun respondet. Lo curat que veniè de predicar sus la mensònega, auguet un remòrs : poiè pas donar ai sieu paroquians l'eisemple dal pecat. Urosament, lo Sant Esperit lo venguet ajuar en li porgent una idea luminosa: regarjet l'emplegat en si rient e li diguet:                                                                                15

‑ Tot cen que paga, l'ai ieu sota la sotana!

L'emplegat partet d'un rire gras e s'en anet sensa mai insistar.

Ensin, li fremei dei Clôs s'arecampèron lo sera 'mé quarques sòus de mai e la glèia tamben non li perdet.   

 

NÒTA SUS LA GLÈIA DE SANTA ELENA

 

          Veï minga rason de rejitar lo testimòni de Don Cauvin que fa remontar aquela glèia al segle XI. Se l'osservacion dei barris descrostats môstra pas que l'alargament dal segle XVII augue conservat una part de la glèia primitiva, coma l'assegurava Dom Cauvin, aquò vôl pas dire qu'eisistiè pas un bastiment mai ancian que seriè estat destruch per lo tornar bastir de nòu.

       En lo 1247, la confirmacion dei bens de Sant Pôns la cita : Sanctae Helenae...ecclesia[m];

       Es nomenaa tanben en un at de limitacion dal 1258 entre Còntes e Berra : ...versus ecclesiam Sancte Helene;

       La retrobam parierament en lo cadastre de Còntes dal 1636 : santa Elena;

       L'estàtua de santa Elena, en bôsc d'òulivier pintat, es dataa dal 1657;

       Enfin, en un document sus li camins e li dralhei dal 1674, totplen de passatges van vers santa Elena.

Es donca evident que la glèia de santa Elena es pas estat bastiè en 1678, coma lo voliè G. Tabaraud, ma es totplen plus vielha. L'an alargaa a la debuta dal XVIIen, pi li an ajustat lo còro e lo cloquier en lo 1785.

Quora la glèia venguet paròquia, en lo 1804, aviè pa'ncara de cementeri e, per quarques meses, sosterrèron li môrts al pen dal cloquier, d'ont faguèron plus tardi la cisterna dal paratròn.

La tribuna foguet bastiè en lo 1845, 'm'al bôsc dei siei arcipresses qu'èron plantats davant la glèia. Permetet alora de li instalar un òrguena que, dal 1857 fins a la sieu destruccion per lo terramòt dal 1887, animet li messei sota li dets de Dom Guidi, Oscar Giaume e Francés Camous. Li esclossians n'èron tant orgulhoses que li sieus vesins li sonèron li superbis.

      Enfin, la sacrestia foguet bastiè en lo 1847.                                                    15

                                           L I   B R A L H E I

 

          D'un temps lo festin de la Santa Elena era pròpi animat e cadun li montava per balar sota li òuliviers. En li nôstres países d'estius secs, la gent veniè de luenh pregar Santa Elena per faire plòure e dal fach, la nôstra santa faiè plòure. Un còup era vengüè una confraria de penitents de Valbona e tant coma aviè plòugut, li esclossians èron 'stach òubligats de logar tot aquel monde al sieu. Li valbonencs regracièron la santa en li portant plus tardi un ex‑voto, cen que sonam un sant. La procession virava tres còups alentorn de la capela en cantant de litàniei e de càntiguei; e cadun de respôndre :

                        Ora pro nobis

Ò encara:

                      Domine exaudi nos.

 

          Un còup un servent que venguet conoissut plus tardi sota lo nom de Dom Peluenha, si faguet simequiar dal curat per aver respondut en plaça la formula latina :

                  Pichon gari fai ti gròs.

 

          Diriam al jorn d'eira que la fin dal mes d'Aost es lo moment dont fa sempre una chavana. Cal pròpi arribar a-n-un temps de pagans coma lo nôstre per que plòugue pas denant lo mes de Setembre.

          Es dire l'importància d'aquel festin, d'ont tanben si formàvon li coblei; una filha que balava pas riscava ben d'estaire per grana.

          Juli era un bôn balaire, laugier e infatigable e totei li filhei èron urosei e fierei quora poièn balar ensem 'm'el.

          Aquel an, la primiera jornaa dal festin s'era ja debanaa, quora, en s'arrecampant al sieu, Juli s'enaviset d'un gròs esgarron just entre li cambei dei sieu bralhei blanquei. Se degun lo li radobesse, lo festin era acabat per el. Poiè pas demandar a sa maire d'òu faire, ocupaa qu'era per la campanha en aquela fin dal mes d'Aost.

     S'en anet donca veire la sieu vesina, una joveneta pas tròup bela, un pauc fôrta, que pantalhava justament de balar ensem 'm'el e, sobretot, que cordurava ben. Li preponet aquel pati:

‑ Se mi cordùres li bralhei, deman ti farai balar.                                                15

          Tota urosa, Milheta (era lo sieu nom) si metet al travalh, cen que li pilhet una bôna part de la sieu nuech. Talhet un tacon de tela blanca en una sieu camisa de nuech e lo li corduret proprament.

     L'endeman, tot fier dei sieu bralhei, Juli faiè balar li autrei filhei sensa plus pensar a la sieu promessa, laissant Milheta, tristoneta en un canton. Al bot d'un moment, furiosa d'aver en van asperat, aquesta s'en anet dal festin en criant al mascle mensoneguier una frasa que la gent capisset de través:

 

‑ Sauta, bala, fai lo bulo, que cen que tu as al mitan dei cambei, ier al sera l'avièi al cul!                         

 

 

NÒTA SUS L'ERMITA DE SANTA ELENA

 

          Segont Dom Cauvin, quora li monges de Sant Pôns posguèron plus tenir de fraires a Sant Martin de Fornier, n'en laissèron un en una peça qu' avien bastiè còntra la glèia de santa Elena. Lo darrier seriè estat frat Cesar Giraudi, que moret a Còntes en lo 1794. Ai retrobat en li arquivei de Còntes (tiera GG2) de testimonianças d'elemòsinei, ò milhor d'almòsnei, donaas per la comuna a n aquel ermita :

 

       1672 : Heremita di santa Hellena;

       1694 : ellemosina al Romito di S. Hellena;

       1695 : scarpe fatte e rimesse all' eremita di S. Elena (scarpe nuove di nostri ordine).  

 

Si pôt ben que sigue estat un frat beneditin, ma s'agissia sovent d'òmes ja vielhs que si retiràvon dal monde per viure en la pauretat e la preguiera, coma lo m'assegurava lo regretat C. A. Fighiera.

 

 

 

                                                                                                                        15

                                   LO  BARRI DAL CEMENTERI

 

          Dal temps dei vielhs, totplen èron supersticióses e veièn de masquei d'en pertot. Si cuntava a la vilhaa que Barba Tòni, qu'era sempre estach joinòme, era augut totplen espaventat quora, un matin, en calant a l'estable per governar la sieu mula, la trobet talhaa en quatre quartiers. Urosament, la sieu tanta li aviè sempre esplicat que se aquò li aribesse quarque jorn, caliè faire bus e ren dire. S'en montet donca a maion per beure lo sieu cafè e, quora recalet un moment plus tardi, la bèstia era mai entiera, en un mocel, coma se ren li siguesse acapitat. Al jorn d'eira, creiriam plus volentier qu'era encara embriac de la velha ò qu'aviè bessai fach un marrit pantai!

          Tantotun, li vielhs cresièn ai masquei e tamben ai “barbets”. Nosautres sabem que li barbets èron simplament de resistants a l'ocupacion francesa dal temps de la revolucion, cen que sonèron pu tardi de maquisarts. Ma, en la testa dei gents, li sovenirs s'èron mesclats a la legenda e pensàvon que li barbets èron coma de cosses, d'aquels que venièn picar de nuech ai pôrtei dei maions. Caliè alora coinar una fricassaa 'mé de clavels mesclats e la li jitar sus da la fenestra en dient:

‑ S'es quarquaren de bôn, que ientre, s'es quarquaren de marrit, que passe camin!

          Li joves, que – gràcia ai magistres juliferrencs - li cresièn ja plus, sabièn aprofichar d'aquela simplicitat d'esperit per colhonar li supersticióses. Justament, anàvon pas totjorn d'acòrdi 'm'ai sieu vesins; per eisemple, repetàvon aquesto proverbi:

              Cat e can, Verniascs e Sclossians

           An jamai fach la patz e jamai la faran.

          Mas si garolhàvon tamben 'm'ai berrencs. Dal temps de la revolucion, quora li joves d'un vilage plantàvon un arbre de la libertat, li sieu vesins venièn, de nuech, l'arrancar per lo plantar al sieu, cen que fa que s'acabava sempre en bagarrei. Li berrencs, en la sieu terra savelosa, avièn, coma encara èira, totplen de castanhiers; li conveniè donca de li talhar d'escarassons que si vendièn encara un bôn pretz ai niçards. Per aquò, bôna ora de matin, partièn a pens dei sieu campanhei, 'm'un gròs fai d'escarassons sus l'esquina, e s'en calàvon, en passant per Santa Elena, fins a la Fônt de Jarrier dont pilhàvon la diligença de Peirani que sonàvon tamben la Corriera.  Si pôt gaire, al jorn d'eira imaginar la vida d'aquel monde!  Ma, coma lo fai pesava totplen, èron ben uróses de faire una pausa en arregent la sieu carga al barri dal cementeri.           15

Es aquí que li asperàvon aquei manigòrdos d'esclossians, esconduts darrier lo barri, en l'escur dal matin. Donca li berrencs s'apontelàvon e li joves, tot en s'escondent, venièn li bolegar un pauc lo fai.  Li berrencs, supersticióses, s'espaventàvon en cresent qu'èron de masquei, de cósses ò de "barbets" e s'escapàvon, espaurits, per s'en tornar escondre al sieu, laissant als esclossians li sieu escarassons.

 

 

A PREPAUS DAL CEMENTERI

 

            Ancianament, cada glèia aviè lo sieu cementeri, mas la fin de l'Atge Mejan veguet li vilatges s'embarrar darrier de fortificacions : li villae venguèron de castra. En aquei “vilatges ajocats” sus un baus, la terra mancava per sosterrar e deuguèron jitar li môrts dintre de criptei (cròtei) sota li glèiei. Per l'epòca moderna, li cementeris dal païs niçard dàton en general de la fin dal segle XVIII, quora l'evesque de Niça mandet ai curats l'interdiccion de sosterrar en li cròtei dei glèias per de rasons sanitarei. Aquel dei Clôs es augut bastit en lo 1805.

 

          Quarquei tombei dal nôstre cementeri presénton un interés istoric :

 

      aquelei de Margarida Cauvin e dal sieu espós, Jaume Cauvin, li parents dei tres fraires Cauvin preires  : Siste, Eugeni e Antòni (aquel darrier faguet bastir la glèia paroquiala sotrana en lo 1886);

 

      aquela de Dom Antòni Castel(li), que diriget un colegi ai Clôs e permetet a de joves esclossians d'entamenar d'estudis;

 

      aquela de Pauline Pontier, magistra ai Clôs, assassinaa en lo 1861 per Jaume Cauvin perqué lo voliè pas esposar;

 

      l'inscricion que Dom Antòni Cauvin faguet redegir denant la sieu môrt per amentar qu'aviè fondat una glèia en Amèrica.

                                                                                                                        15

                                            L ' E S C O M E S S A

 

          Estos ans, si parlava que dal aviator vilafranqués Gusto Maïcon, qu'aviè volat sobre lo festin dei Cogordons, sobre lo Carneval, de nuech, en plaça Massena e tanben remontat la valaa de Palhon. Despí la granda guerra, era tamben passat sota d'una arca dal pônt dal Var. Lo batejar de l'ària era donca vengut una mòda per li niçards un pauc aisats.

          Ai Clôs, venièn justament de si mariar doi joves dal país, Milhon e Pepin. Èron pas gaire rics e poièn pas si pagar un viatge de nôçei; decidèron donca de passejar una jornaa entiera a Nissa, per veire un pauc la vila.

          Arribèron al camp d'aviacion, coma dièn d'aquel temp. Un pilòt prepausava de batejar de l'ària e Pepin decidet de demandar lo pretz, just per veire :

‑ Cinquanta francs per testa, respondet lo pilòt.

          Era tròup car per la borsa dei doi joves e s'en anèron donca virar un pauc pus luenh, regarjar li avions e la mar. Pura aquela idea, Pepin la si gardava en ment, que voliè plus n'en sortir. Li sieu passes li faièn sempre revenir vers aquel luec. Pepin provet donca de mercandar :

‑ Porriatz pas nos faire un pretz? siam just mariats...

‑ Escotatz, anam pusleu faire una escomessa : ò doble, ò ren. Vos fau montar en l'avion, se criatz, pagatz doble, se criatz pas, pagatz ren.

          Tant dich, tant fach: li doi joves montèron darrier lo pilòt e l'avion s'envolet vers la mar. Siguet alora un festenal de viragòdos e de torniquets en l'ària, perqué lo pilòt provava de li faire criar. Ma tenièn bôn. E contunhava de virar, e puava drech, e calava a la malora; ren li faiè. Desgustat, lo pilòt finisset per revenir vers lo camp e aterir.

            Ma, en si virant vers li joves, veguet pas la frema :

‑ D'ont es passaa la vôstra frema? demandet.

‑ La mieu frema, brave òme, al primier torniquet l'avetz desbarcaa...

‑ E avetz pas criat?

‑ Pas tant colhon! Avièi ja pron de perdre la frema, que non perdessi tamben l'escomessa.                                                                                                                

                                                                                                                                                15

NÒTEI  ISTORIQUEI

 

          Despí 40 ans, amoloni li documents per servir a l'istòria dei vilatges dei valaas de Palhon, sensa aver jamai temps de ren publicar. Eira que mi sieu mes en testa d'ilustrar lo dialeite dei Clôs, n'aproficherai per ajustar quarquei nocions e datei que si tròbon ren en li libres publicats al jorn d'ancuei.

 

1)  LO NOM DEI CLÔS

   a) Lei datei e lei formei

     1340 : ... in territorio de Comptes, in loco dicto Los clos

     1635 : los cloas (cadastre)

     1745 : ... masaggio des Clos

     1759 : ... abitante as Clos

 

      b) Remarca ortografica

      La forma francisaa Sclos es lo result de l'aglutinacion dal -s de l'article plural a la      
    debuta dal nom : as Clos deven a Sclos. Tantotun li esclossians contúnhon de parlar  
    dei Clôs.

 

      c)Lo sens

      Clôs es lo plural de Clòt; la consonanta finala següè de -s plural si pronóncia pas :
    lo caval, li cava(l)s. De mai, se lo -s siguesse ja en lo singular, auriam un plural a
    redoblament : lo camóç, li camoces. Un clòt es un platel, un planistel, en general
    cultivat, donca sovent, quora li si tròba una fônt, un ôrt. Deuriam donca escriure : li   
    Clôts
.

 

2)  LO PRIORAT DE SANT MARTIN

          Sus la côla de Fornier si pôt veire encara de roinei que son lo vestigi d'una proprietat rurala importanta, alentorn d'una capela que si sonava Sant Martin.

      En lo 1057, aquela proprietat es donaa ai monges de Sant Vitor de Masselha. Passa pi (non sabem coma) en li mans de l'abadia de Sant Pôns de Niça.

       Es confirmaa a Sant Pôns en lo 1075 :                                                           15

... et ecclesiam Sancti Martini cum villa sua.

       Es mai confirmaa per lo papa en lo 1247, coma Santa Elena :                       

... Sancti Martini... Sancte Helenae... ecclesias.

       L'ai retrobaa en lo 1258 :

... Actum in Ecclesia Sancti Martini sita subtus Berram.

       En lo 1371, un ben si tròba ...in valleria Sancti Martini.

       Enfin, en lo cadastre dal 1636, avem So Martin.

 

          Aquel priorat es al jorn d'eira una proprietat privaa, cen qu'es ben dòumatge perqué es lo centre lo mai vielh de la vida esclossiana. Segont la tradicion orala, li monges de Sant Martin aurièn fach bastir la glèia de Sante Elena.

 

3)  ARQUEULOGIA DEI CLÔS

   a) Lo nom al plural môstra ben que li a jamai augut un vilatge, ma solament de fermei, possedant una fônt (aquò de Cese, Fônt de Simon, l'Avalanca), de còups que li a amolonaas en masatges ò vilars, que venguèron pi de quartiers : lo Castel, lo Serre, Riòla. Lo mai estranh es que minga bastiment ancian (per eisemple de l'Atge Mejan) li si tròba encara : li familhei, originàriei de Còntes, avièn bessai que de marrits cabanons per s'assostar quora venièn laurar, dacanar, missonar ò vendemiar.

 

   b) Segont Dom Cauvin, de tombei romanei serièn estat descubertei a la Valiera, en un luec dich la Poncha. N'ai jamai ren retrobat, ma mi sembla pas impossible que siguesse ver perqué aquel quartier es lo plus vesin de Fornier (d'ont si trobàvon la fortification pre-romana dal Castelar e lo priorat de Sant Martin) e dal Vinhal d'ont li descubertei d'epòca romana son està' numerosei e asseguraas.

 

c)   Sabem pas l'importància dei destruccions qu'an resultat de l'avalanca de la fin dal segle XVIII, ma, coma, malurosament, lo terraire dei Clôs si bastisse sempre de mai, riscam de descurbir de vestigis ancians, sobretot en li quartiers dal Nòrt, en cavant per li fondacions dei maions nòvei.

 

                                                                                                                        15

4)  LO COLEGI DE DOM CASTEL(LI)

          Cu es ja passat al quartier dal Castel aurà segurament arremarcat sobre una pôrta de maion l'inscricion : MAGISTER HIC DOCEBAT 1860.                          

          En aquela maion, eira proprietat de la familha Fossati, lo preire esclossian, Dom Castel(li) (1805-1879), ordenat en lo 1831, aviè creat un colegi que fonccionet dal 1861 al 1878. Tres bastiments diferents li servièn de maion e d'escòla. La pension era bôn pati, 30 F. per mes, quora lo Liceu imperial de Niça demandava 800 F. per an. Permetet ensin a de joves dei Clôs de debutar d'estudis que posguèron plus tardi contunhar a Niça, coma l'avocat Allardi, lo jutge Bensa ò lo metge Fossati.

          Aquel erudit, que possedava un òrguena en la sieu maion, aviè debutat en lo mestier d'ensenhant coma magistre a l'Escarena e l'aviè acabat coma institutor comunal a Berra, de d'ont revenguet s'instalar en la sieu proprietat dei Clôs, d'ont una garita sus lo cubert li permetiè de se pausar tot en amentant lo paisatge.

 

5)  LA FÔNT DE SIMON

          Al pen de la Côsta de Santa Elena, naisse una bela fônt, sota lo camin public : deviè donca apartenir a la comuna. Ma lo notari Cauvin auriè ben vorgut s'empadronir d'aquela aiga que tocava lo sieu ben. Après de discutiès, arribèron en lo 1866 a-n-un arranjament (que val mai qu'un procés!) : la fônt restava ben comunal, ma lo notari donava l'emplaçament per bastir fônt, nais per lavar, refrescar e abeurar e porriè donca aprofichar per lo sieu us esclusiu de l'aiga que s'en escôla.

 

6)  DOM ANTÒNI CAUVIN

          Naisset ai Clôs en lo 1810 e faguet li sieus estudis per venir preire al Grand Seminari d'Avenhon dal 1826 al 1830. Ordenat a Roma en lo 1834, s'en anet en lo 1847 en Amèrica d'ont fondet, a West Hoboken, en lo New Jersey, en la banlega de Nòva Iòrk, glèia (de Our Lady of Grâce), escòla, espital. Revenguet en lo sieu païs en lo 1873 e faguet alora bastir en lo 1881 la capela Sant Siste en sovenir de son fraire môrt la pariera anaa. Après aver escrich en lo 1885 un libre de Memòrias sus la comuna de Còntes e lo sieu masatge dei Clôs, lancet en lo 1886 la construccieu d'una nòva glèia de Santa Elena, mai granda e plaçaa just al mitan dei quartiers dal païs; lo bastiment siguet acabat en lo 1892. Moret en lo 1902.                                                15

7) L'AVALANCA

          Tot un quartier dei Clôs si sôna encara al jorn d'eira l'Avalanca.              

Lo 3 de Febrier dal 1796, après quarques jorns de tempier, la côla de Lizierei si prefondet en destrugent li plus belei proprietats dei Clôs e en formant per quarque temps un lac (ò laus) al quartier de l'Ibac. En aquei luecs li trabalhs de fondacion dei maions nòvei ríscon ben de permetre de descubertei de vestigis ancians interessants. Li istorians e li autoritats municipalei farièn ben de susvelhar li folhei en aquei quartiers.

 

8)  BIBLIOGRAFIA ESCLOSSIANA

 

      Lo libre lo mai ancian es aquel de Dom Antòni Cauvin : Mémoires pour servir à l'histoire naturelle, statistique, industrielle, agraire, politique, morale et religieuse de la commune de Contes et du hameau de Sclos. Avec des notions sur les villes, bourgs et villages, couvents et sanctuaires de l'ancien Comté de Nice. 425 p, 18 cm. Imprimerie du Patronage Saint Pierre. Nice; 1885.

    Segont Lizan, n'en seriè estat una autra edicion en lo 1889 (?).

    Li edicions Alandis l'an mai estampat en lo 1999.

    S'apontela sovent sus lo manuscrich de Dom Bonifassi sus Còntes.   

 

      Après la darriera guerra, Jérôme Brocart, qu'era estat magistre a Luceram, faguet pareisse al sieu cònte un librion de 16 p. in-8° : Petit recueil de notions historiques concernant la localité de Sclos-de Contes.

 

      Enfin, dintre lo libre de Georges Delserre Tabaraud : Histoire des Contois. “Dei tremp'oli ai Superbi”, publicat ai edicions Serre en lo 1986 (in-8°, 175 p.), un capitol entier trata dei Clôs.

 

 

 

 

 

 

                                                                                                  15